Pitjantjatjara
Animation videos
Nganampa Genes Munu Health Tjara Nintiringanyi: Question nyanganpa rawangku tjapilpai
DNA, Chromosomes munu Genes-tjara
Nyaa DNA?
Nyuntumpa DNA-ngku nyuntumpa puntu uwankara alatjitu payalpai.
Ini mula-mula nyanga palumpa Deoxyribonucleic Acid, paluru nganana DNA wangkapai.
DNA nyanga palu tjanala nyinapai – aṉangungka, animal tjutangka, punu tjutangka, munu bacteria kulunypa tjuṯangka kulu! Nganana DNA ungkupai nganampa maḻatja tjuṯakutu tjana nganampa DNA kanyira ma-ungkuntjaku tjanampa malatja tjutakutu kulu.
Nyanga paluru panya nyuntumpa traits, nyuntumpa characteristics munu features.
Nyanganpa tjinguru mangka kala, kuṟu kala, munta tjinguru milkali type kuḻu-kuḻu.
Nyuntu tjinguṟu DNA ilangku nyanganyi, panya kuluny-kulunypa tjuṯa pulkalpaingka ka DNA paluru panya ladder kali-kali nguwanpa. Scientists-pangku ininu nyanga palunya double helix.
Nyanga “steps” tjuta panya, special chemical-tjara munu nyanga palu tjana puntu nyuntumpa kuṉpu kanyini. Nyanga special chemicals-tjarala ngula nintini nyiri nyangangka.
Yaaltjinguṟu DNA pakani?
DNA itingku mama ngunytjunguru mantjilpai.
DNA apa nyuntu nyuntumpa ngunytjunguru mantjini munu apa kutjupa mamanguru. Nyanga palurulanguru nyuntu tjinguru nyuntumpa mamaku kuru kala kanyini munta nyuntumpa ngunytjuku mangka kali-kali.
Nyuntu munu nyuntumpa kuta, kangkuru, malanypa, DNA mantjini nyurampa ngunytju mamanguru, paluru titutjara
DNA nyara paluru lipula wiya. Kutjupara DNA mauntalpa-mauntalpa mantjini, nyuntumpa kutju, ka nyuntumpa kutalu palumpa kutju, kangkurulu palumpa kutju munu malanytju palumpa kutju. Palulanguru nyuntu munu kutanya, kangkurunya, munu malany-nga yunpa lipula nguwanpa.
Nyuntumpa ngunytju mamangku tjana DNA mantjini paluru pulampa ngunytju mamanguru, ka paluru pula palu pulampa ngunytju mamanguru mantjini kulu-kulu. DNA panya nganampa ancestors tjutanguru nganana mantjini, iritinguru.
Yaaltjingka DNA ngaripai?
DNA panya cells-pangka unggu ngaripai, kulunypa mulapa, paluru ara puḻkatjara.
Ka cells tjuta tjunguringanyi miri, muscles, tarka munu unngutja tjuta palyantjaku. Cells kutju-kutju puḻka mulapa palyalpai. Nyanga alatji panya, muscle-pangku alpamilani ankuntjaku; kiri-kiringku alpamilani ngaalmankuntjaku; ka miṟiku cells-pangku alpamilani puntu kuṉpu kanyintjaku.
Ka cells tjuṯangku tjanampa aṟa wanani, DNA nganampanuguru.
Nyaa chromosome?
DNA string wara pulka nguwanpa. Nyuntu DNA nyanga palunya waṟaṟa tjunanyi cell kutjunguru, ka nyara paluru panya 2 metres ngaranyi!
Ka kuraringkutjakutawara munu kali-kaliringkutjakutawara, nganampa cells tjuta mauntalpa-mauntalpa, kaputu-kaputu wiya. Nyanganpa ini “chromosomes”.
Chromosome kutju-kutju kanyini DNA kutju-kutju.
Panya nyanga “putukarapa” chromosome-tjara:
Aṉangungku 46 chromosomes Kanyini. 23 mamanguru, mantjini, 23 ngunytjunguru mantjini.
Chromosomes tjuṯa nampatjara. Chromosome kulunypa, palunya nampa kulunypa unganyi.
Chromosome pulkanya, palunya nampa pulkanya unganyi. Ngunytjungku munu
mamangku chromosomes nyuntunya unganyi.
Chromosomes “X” munu “Y”, nyanga pula
pulka mulapa. Nyanga palu pula nintini tjinguṟu kungka iti ngarinyi, munta nyitayira.
Nyaa letter A, C, G munu T ngaranyi DNA-ngka?
DNA-angka ini four-pala ngaṟanyi, ngurkantankuntjaku: A,C,G munu T.
Ini nyanganpa DNA-ngka ngaranyi:
A = adenine
C = cytosine
G = guanine
T = thymine
A-ku malpa T-nya. Nyanga pula rawa tjungu ngaṟapai.
C-ku malpa G-nya. Nyanga pula rawa tjungu ngaṟapai.
Ini nyanganpa tjunguringanyi ini nyanga kutjupa tjuṯangka munu ini puḻkanya tjuṯa palyani, puntu lipula ngaṟantjaku.
A T G T T A G G C T G
Aṉangu tjuṯaku DNA lipula nguwanpa, paluṟu kutjupaṟa nganampa DNA, nganampa kutju, ini nyara paluṟulanguru nganana DNA nganampa kutjuku palyani.
A T G T T C G G C T G
Nyanga paluṟulanguru panya nyanganpa ngaranyi, tjinguṟu aṉangu paluṟu wara munta mutu-mutu, tjinguṟu palumpa
A T G T T T G G C T G
mangka maṟu munta yellow, nyanga palu tjana panya DNA-nguṟu!
Kutjupaṟa letter nyanganpa ngunti-ngunti ngarapai munta letter kutju
wiya ngarapai ka alatjingka puntu pikatjararingkupai.
Nyaa gene?
NYUNTU NINTI?
Gene panya, DNA kulunypa, munu nyanga paluru walytja mauntalpa waakaripai nganampa puntu kunpu kanyintjaku.
Aṉangu tjuṯangku kanyini 20,000 genes!
AAGTCCATGC ... TTCGAGATCC ... GATTCCAGTA ...
Ka ini kutju-kutju A,C,G,T-nguru ini pulka tjuta palyani, panya sentence tjuṯa puṟunypa.
Yaaltji-yaaltjingku genes-pangku health ngayuku ipilypa kanyini munta ipilypa wiya?
DNA-nguṟu, tjukutjuku kutjupa-kutjuparinyi ka problem wiya nguwanpa alatji. Palu kutjupaṟa, gene-pangka kutjupa-kutjuparinyi ka alatjingka mula-mula ngarantja wiya gene nyara palula. Ka alatjingka katuni nguwanpa anangu paluru pika kutjupa mantjintjaku.
Kutjupara pika kutjupa tjuṯa walytjapitingka nyinapai, DNA-nguru walytjapitingku ma-unganyi tjanampa malatja tjutakutu pika nyara palunya.
Kutjupara, diabetes munu cancer walytjapitingka utiringkupai munu rawa nguwanpa walytja palu tjana ngarapai.
Kutjupara, gene kutjuparipai anangu palula kutju, palumpa walytja kutjupa tjutangka wiya.
Kulinma panya, gene tjuṯa mauntalpa-mauntalpa munu walytja pulkaringanyi, munu walytjangku palyaṉi.
Tjinguṟu gene mula-mula waakarintja wiya, kutjupara alatji ngaṟapai, nyangatja aṉanguku palumpa fault wiya.
Tjinguṟu nyuntumpa gene kutjuparinyi, nyanga paluṟu kutjupara alatjiripai, ka alatjingka kutjupara pikatjararingkupai
wiya. Gene kutjupa-kutjuparingkunyangka, katuni nguwanpa pika kutjupa mantjintjaku.
Yaaltji-yaaltji genetics munu genomics lipula wiya?
Ini nyanga genetics munu genomics lipula nguwanpa, paluru nyanga pula lipula wiya.
Genetics
ini wangkanyi nintiringanyi kutju, kutjara munta mankurpa genes-tjara.
Nintiringanyi panya, yaaltji ara tjijtingku mantjini ngunytju mamanguru ka yaaltji-yaaltji nyanga paluru tjananya ipilypa kanyini munta wiya.
Genomics
panya wangkanyi nintiringanyi aṉanguku genes uwankara puntu palumpangka.
Nyanga paluṟu purkarangku nyanganyi yaaltji-yaaltji genes nyangantu palyaṉi mauntalpa-mauntalpa munu tjunguringkula aṉangu palula.
Genetic Testing-tjara Nintini
Nyaa genetic testing?
Genetic testing panya health tests kutjupa nyakuntjaku DNA nyuntumpa. Nyanga paluru takata alpamilara nintilpai yaaltji-yaaltji nyuntumpa genes-pangku nyuntunya ipilypa kanyini munta wiya. Nyangangku nyuntu alpamilani ipilypa nyinantjaku.
Yaaltji-yaaltjingku genetic testing-pangku ngayunya alpamilalku?
Genetic testing-pangku tjinguru nyuntunya alpamilalku nyanga palu tjanala:
Pika ngurini: Tjinguru nyuntu pikatjara ka takatangku putu pika palunya ngurini, ka genetic testing-pangku takata alpamilalpai ngurintjaku pika palunya.
Walytjapiṯi tjuṯangka: Pika rawa ngaranytja ngurini tjinguru pika rawa utiringkupai nyuntumpa walytjapiṯi tjuṯangka, genetic testing-pangku nyanga palunya ngurilpai.
Ngurkantananyi treatment: Kutjupaṟa mitijina kutjupa tjuṯa waakarinyi anangungku munta kutjupaṟa wiya. Ka alatjingka ngurkantananyi, mitijina nyuntumpa. Genetic testing-pangku takata tjuta alpamilalku mititjina tjukaruru ngukantankunytjaku panya lipulara nyuntunya ungkunytjaku. Tjinguru panya pika cancer-tjaraku.
Itiku mukuringanyi: Nyupali miitarara kulini ititjararingkuntjikitja, genetic testing-pangku tjinguṟu alpamilaṟa ngurkantankuku iti nyuntumpangku condition mantjilku nyuntulanguru munta nyuntumpa miitanguṟu munta wiya.
Ngananyana nyakuku genetic test palyantjikitjangku?
Nyuntu tjinguru kulini genetic test palyantjikitja, health professional-pangka warara wangka. Nyanga paluru tjinguru community health worker, GP, munta Aboriginal Health Worker.
Tjana nyuntula alpamilara wangkanyi tjinguru genetic testing palya nyuntu arkanytjaku munu kuranyukutu ngurkantananyi palyantjaku.
Nganana nyuntunya nyakula kulini munu tjinguru alatji palyalku:
Takata ninti pulka (specialist doctor): Takata ninti pulka panya pulkara nintiringu palumpa waakaku, tjinguṟu nyanganpaku, genetics, ngukunypa (neurologist), munta kututu (cardiologist). Tjana tjinguṟu tests kutjupa tjuṯa wara palyalku munu pala-palulanguru kulilku tjinguṟu genetic testing palyalku munta tjinguṟu wiya.
Genetic counsellor: Genetic counsellor panya waakarinyi nyuntunya alpamilantjaku. Tjana pulka nintiringangi, munuya alpamilalpai anangu tjuta nintiringkuntjaku yaaltji-yaaltji genetic testing palyantjaku, nyaa genetic testing-pangku anangu nintilpai munu kutjupara putu nguwanpa nintilpai, munu tjakultjuananyi nyaa tests results nyanga paluru. Ngayula munu ngayuku walytjapitingka tjakultjunanyi. Paluru tjana nyuntunya support-amilalku testing-pangka kuwaripangka munta testing wiyaringkunyangka. Nyangatja puntara nintirinkuntjaku genetic counselling-tjara.
Health professional kutjupa tjuṯa: Ka health professional kutjupa tjuṯa ngaranyitu alpamilantjaku, panya tjitjku takata (paediatrician), oncologist (cancer munu genetic pika kutjupa tjutaku takata) munta minyma takata (reproductive specialist) (pregnancy munu fertility-related testing).
Nyuntumpa takata munta health worker-ngku nyuntunya alpamilalku. Nyangatja puntara nintirinkuntjaku health professionals kutjupa tjutajara waaka nyanga genetic testing-pangka palyalpai.
Yaaltji-yaaltji genetic testing palyaṉi?
Genetic test kuwaripangka, health professional-pangku - takata munta genetic counsellor-angku -nyuntunya tjakultjunanyi panya test palunya tjara, nyuntunya test nyanga paluru nyaa nintina munta nyaa putu nintini. Tjana nyuntula tjakultjunanyi munta nyuntu queston tjapira tjana nyuntunya alpamilalku. Nyuntu test nyanga palunya arkani nyuntu consent ungkula kutju.
Nyuntu uwanmananyi, ka nyuntulanguru sample tjukutjuku mantjini. Sample nyanga paluru panya milkali mantjini nyuntumpa minanguru, paluru kutjupara wita munu mita-mitanguru kuḻu. Kutjupara, nganana sample kutjupa mantjintjaku tjapilpai.
Ka nyuntumpa sample iyani laboratory-kutu scientist tjutangku nyakuntjaku ilangku nyuntumpa DNA. Tjana nyuntumpa genes nyanganyi pika ngaripaingkatawara, munu kuranyu nyakula alpamilani pika mantjintjakutawara munu treatment-tjara kulu alpamilani palyaringkuntjaku.
Nyuntumpa DNA tjukutjuku kutju nyakupai, panya takatangku tjananya wangkangu nyakuntjaku nyuntumpa health-tjara. Takata paluru putu nguwanpa pika nyuntumpa ngurira kutjupara tjananya wangkanyi DNA winkitu nyakuntjaku pika palunya mula-mulangku ngurintjaku.
Genetics-tjara panya witu-witu, ka alatjingka health professionals, ninti puka kutjupa tjuta tjunguringanyi purkarangku wangkara kulintjaku results. Nyanga palu tjana tjinguṟu tjunguringkuku scientists, genetic specialists, munu researchers kutjupa tjuta purkarangku wangkara kulintjaku results, tjukaruru ngarantjaku. Nyanga paluru panya rawa nguwanpa payalkatipai nyakuntjaku, tjinguṟu wiiki, munta months. Tjana nyanga palunya lipulananyi tests nyuntumpa ngurkantankula.
Nyuntumpa takata munta genetic counsellor-angku nyuntula tjakultjunanyi results malaku iyanyangka. Tjana nyuntula tjakultjunanyi results munu purkarangku nyuntula wangkanyi nyaa ngaranyi results-pangka, tjinguru tjana wangkaku, nyuntu treatment mantjilku munta tjinguru tests kutjupa piruku palyalku.
Nyanganpa Waraṟa Kulini Genetic Testing Kuwaripangka
Yaaltji-yaaltjingkuna support mantjilku?
Genetic testing-pangku aṉangu kutjupa tjuṯa kurunpa pakulkpai. Tjukurpa pulka panya nyanga paluru. Ka alatjingka panya nyanganpa palyala.
Maḻpa kati – Maḻpa munta translator-angku nyuntulanguru wangkantjaku aḻṯi.
Maḻpa tjuṯa ngurila nyuntulanguru wangkantjaku – Nyuntumpa state munta territory-angka organisation tjuṯa ngaranyi nyuntunya support-amilantjaku.
Nyanga puuntara map nyakuntjaku.
Walytja munta maḻpa tjuṯangka tjunguringama – Tjana nyuntunya alpamilalku munu tjinguru tjana mukuringanyi kulintjaku testing results-tjara.
Mani yaaltjitungka genetic testing payamilani?
Nyanga genetic testing payamilantjaku mani kutjupa-kutjupa ngaranyi. Tests kutjupa tjuṯa Medicare-ngku payamilani munta kutjupa tjuta nyuntumpa state/territory kamantangku. Nyuntumpa takata munta genetic counsellor-ngku nyuntunya alpamilalku.
Ngayuku genetic tests results-pangku tjaintjamilani ngayuku insurance?
Nyuntu genetic test munta results mantjini ka nyuntumpa health insurance tjaintjarintja wiya munta nyuntu mani nyara palumpa payamilantjaku. Palu Australiala, rule ngarantja wiya life insurance companies-pangku nyuntunya tjapintjaku nyuntumpa genetic test munta nintintjaku nyuntumpa results, tjananya. Tjana alatji palyani nyakuntjaku tjinguru nyuntula pika wirkankuku, tjinguru pika nyanga paluru nyuntumpa walytjapitingka ngaranyi iritinguru, panya, cancers munta pika malikitja.
Australian Government-angku kuwari rule palyani life insurance companies tjuta paini. Paluru Australia kamantangku kuwari rule palyani life insurance companies tjuta paini, anangu tjuta tjapintjaku wiya tjanampa genetic test munta results-paku, tjinguru anangu paluru alani life insurance policy-ngka.
Nyuntu nyanga palunyatjara nintirinkuntjaku nyangatja nyawa:
Ban on the use of adverse genetic testing results in life insurance | Treasury.gov.au
Ka nganalu ngayuku results nyakuku?
Nyuntumpa tests results, nyuntumpa health provider munu nyuntu kutju nyanganyi. Kutjupa mukuringanyi nyakuntjikitja, nyuntu waraṟa uwanmananyi paluṟu nyakuntjaku. Section nyangatja nyawa nintiringkunytjaku consent-tjara.
Uwanmananyi
Nyaa consent?
Ini nyanga consent wangkanyi aṉanguku uwanmananyi. Informed consent panya, ananguku tjukurpa kuliṟa uwanmananyi puṉu palunya palyantjaku. Nyangatja wangkanyi, tjukurpa nyara palunya nyuntula tjakultjunu ka nyuntu mula-mulangku kulinu.
Genetic test kuwaripangka, takata munta genetic counsellor-angku nyuntula alatji wangkantjaku ngaranyi:
- Yaaltj-yaaltjingku test nyanga paluru nyuntunya alpamilalku
- Nyaa tests results nyanga paluru nintini nyuntunya munu nyuntumpa walytjapiti
- Yaaltjikutu iyani nyuntumpa sample munu DNA nyuntumpa yaaltjingka atunymara kanyini
- Nganalu nyuntumpa tests results nyakuku
NYUNTUNYA TJINGUṞU WITU-WITUNI UWANMANKUNTJAKU KAN PUṮU NGUWANPA KULINI, NYUNTU PALYA TJUKURPA WARARA KULILA UWANMANKUNTJIKITJANGKU. NYUNTU TJUKURPA WARAṞA KULILA, NYAA NYANGA PALUṞU MUNU NINTIRINGKULA UWANMARA MUNTA WIYANMARA.
Yaaltji-yaaltjingku ngayulu consent unganyi?
Kutjara-ara ngaranyi uwanmankuntjaku:
Walkatjura consent unganyi – Nyuntu nyiringka walkatjura uwanmananyi, tests-pangka tjunguringkuntjaku.
Wangkara consent unganyi – Kutjupaṟa, consent wangkara unganyi, nyiringka walkatjura wiya.
Ngula ngayulu palya nyanga palunya wantiku?
Kutjupara, aṉangungku uwanmankula ngula kulintja tjaintjaringkupai munu tjinguru wantipai. Ka nyuntu tjinguru nyiringka uwanmanu munu ngula kulini wantintjikitjangku, nyuntumpa alatji ngaranyi palya. Ka nyanganpa palya ngaranyangka nyuntu tjinguru palya pakalku:
Genetic testing yaaltjitun palyanu
State munta territory ngananalan nyinapai
Nyuntumpa sample munta DNA kuwari yaaltji
Nyuntu nyuntumpa takata munta genetic counsellor-angka waraṟa wangkama.
Nyaa incidental finding?
“Incidental finding” panya genetic testing-pangka tiṯuṟa utiringanyi pika kutjupa-kutjupa. Nyuntu consent ungkula, nyuntu tjakultjunanyi tjinguṟu incidental finding utiringkunyangka, nyuntula wangkantjaku munta wiya. Incidental findings anangu tjutangka utiringkupai wiya, paluru kutjupara nyanga paluru tjukurpa pulka takata munta genetic counsellor-angka wangkantjaku.
Ngayuku genetic data research-pangka ngaranyi?
Nyuntu sample iyani genetic testing-paku, tjana nyara palunya atunymara kayini. Tjananya paini kutjupa tjuta nintintjaku.
Nyuntumpa DNA munu genetic tests results, putu kutjupangku nyanganyi. Panya health professionals nyuntu alpamilani, tjana kutju nyanganyi.
Kutjupara, takatangku tjinguru nyuntunya tjapilku, nyuntu tjunguringkuntjaku research project-pangka. Alatjingka, nyanga paluru alpamilani scientist tjuta nintiringkuntjaku pika kutjupa tjutaku munu palyantjaku mititjina new-ana tjuta.
Nyuntu uwanmananyi, nyuntumpa sample munta test results tjinguru researcher tjutaku kutju nyanganyi, nyuntu uwanmankunyangka kutju. Utin question tjapila consent ungkula kuwaripangka munu kulinma panya nyuntu palya wiyanmananyi putu nguwanpa kulira.
Nyaa data sovereignty?
Nyuntumpa genetic data aṟa puḻka mulapa nyuntumpa.
Data sovereignty panya, aṉangu maṟu tjuṯaku, tjana wangkantja munu palyantja tjuṯa atunymaṟa kanyintjaku, kutjupangku wiya. Alatjingka nyanga paluṟu kuṉpuni aṉangu maṟu tjuṯaku kiminiti, tjana wangkanyi nyanga alatji genetic information nganampa mantjila, nyanga alatji palyala munu atunymara kanyinma, alatjiya wangkanyi, nganana alatji palyalpai nganampa ara, munu utin alatji palyala kulu.
Data sovereignty panya puḻka mulapa nyanga genomics-ta, nyanga paluru panya anga-kanyini ananguku tjukurpa munu ara, alatjingka kunpuni anangu kiminiti tjuta, munu kuranyu tjunanyi anangu maru tjuta tjanampa research-pangka.
Kuwari rules ngaranyi kutjupa tjuta paintjaku ananguku genetic information nyakuntjaku, paluru kutjupara nyanganpa aṉangu maṟu tjuṯaku kiminitingka lipula nguwanpa wiya ngaranyi. Kuwari kutjupa tjuṯangku kulini kuṉpuntjaku genetic data munu sampling-tjara, tjana kulini indigenous data sovereignty kuranyu tjunkuntjaku aṉangu maṟu tjutangku witiṟa kanyintjaku munu aṉangu maṟu tjuṯangku tjanampa ara tjuta atunymara kanyintjaku
Nyuntu nintiringkuntjikitja nyangatja nyawa Maiam nayri Wingara website munu scan-amilala QR code nyangatja.